Metal Dünyası

Önümüzdeki dönem, teknolojinin ve mühendisliğin en önemli işlevi, daha yaşanabilir bir dünya yaratmak olacaktır. Yaşadığımız salgın süreci, umarım bu amaca yönelik çalışmaları katalize eder, etmelidir.

Aykut Göker, bilim ve sanayi politikaları için aşağıdakileri söyler:

“Bilim ve teknolojide politika tasarımı, bu alandaki üretimi arttırmak için yapılır ama, ana konu insandır; amaç, onun yaratıcılığını geliştirmektir, kültürel zenginliğidir, sağlığıdır, refahıdır, sürdürülebilir bir çevre yaratmaktır. Bilim ve teknolojiyi, insanın mutluluğu için; onun yaşam kalitesini yükseltmek için kullanmak, tasarımın etik çerçevesini oluşturur. Teknolojiyi ülkemizde ve gezegenimiz üzerinde daha iyi bir yaşam sağlayabilmenin mükemmel bir aracı olarak kullanabiliriz1”.

Bu bağlamda, teknolojinin geleneksel tanımı «doğaya egemen olmanın yollarını aramak” iken, bugün geldiğimiz nokta itibari ile bu tanımı, “doğa ile uyumlu olmanın yollarını aramak» şeklinde değiştirmek durumundayız.

Teknik açıdan bakıldığında iki temel sorun ile karşı karşıyayız:

•        Çevre kirliliği,
•        Hammadde ve enerji kaynaklarının kısıtlılığı

Çevre Kirliliği, ülkelerin gelişmişlik düzeyi ile doğrudan ilgili bir kavram. Yani gelişmiş ülkelerde “bolluk kaynaklı” çevre kirlenmesinden, az-gelişmiş ülkeler de ise “yoksulluk kaynaklı” çevre kirlenmesinden söz etmek mümkün. “Sanayileşmiş ülkelerdeki kirlilik, sanayileşmenin yarattığı üretim ve buna bağlı olarak da tüketim artışından kaynaklanmaktadır. Bu ülkelerdeki ileri teknolojik gelişimde, çevrenin hızla ve geri dönülemez bir biçimde kirlenmesine neden olmaktadır. Örneğin ABD, dünya nüfusunun % 4.4’üne sahip iken, üretilen enerjinin %17’sini tüketmektedir. Buna karşın azgelişmiş ülkelerdeki yaşam koşulları ve yaşam standartları başlı başına bir sorun olmakta, bu yetersiz koşulların yarattığı yoksulluk çevre sorunlarına da kaynaklık etmektedir. Hızlı nüfus artışı, besin yetersizliği, işsizlik, göç ve bunun sonucunda hızlı ve sağlıksız kentleşmenin yarattığı düşük standartlı barınma koşulları, sağlık ve eğitim standartlarının düşüklüğü ve çevresel yıkımın küresel boyutu azgelişmiş ülkelerdeki çevre sorunlarının kendisidir”2.

Kaynak Kullanımı, gerek metalik ve metalik olmayan hammaddeler, gerekse enerji kaynaklarının artık “sınırlı” olduğunu kabul etmek zorundayız. 

Avrupa Kimyacılar Birliği (European Chemical Society-EuChemS)’in hazırladığı aşağıdaki şemada, endüstriyel kullanımında olan yaklaşık 90 elementin kaynak durumu dört kategoride incelenmiş:

•        Yeşil ile boyanmış elementler, kaynak olarak sıkıntı çekilemeyen elementler. Demir, alüminyum ve silisyum bu grupta,
•       Kırmızı ile boyanmış elementler, gelecek yüzyılda kaynakları yeterli olma ihtimalinin düşük olduğu elementler. Gümüş, çinko ve stronsiyum bunların içinde,
•       Turuncu ile boyanmış elementler, artan tüketim nedeniyle kaynakları hızla tükendiği elementler. Uranyum, Kobalt ve Kadmiyum bu grupta.
•       Sarı ile boyanmış elementler ise, gelecekte kaynak bulma riski olan, dikkatli kullanılması gereken elementler. Magnezyum, lityum, altın ve kalay ise bu kategorinin içinde.

Endüstriyel Ortaklaşma (Simbiyoz)
“Endüstriyel ekoloji”, “endüstriyel ekosistem” ya da “endüstriyel ortaklaşma (simbiyoz) kavramları, endüstri ile doğal yaşam ve ekolojik sistemler arasındaki benzeşime (analojiye) dayanmaktadır.

Bilindiği üzere simbiyoz, biyolojik bir kavram. Ancak “biyolojik organizmalar ve endüstriyel faaliyetler arasında çok ilginç bir analoji bulunmaktadır. Her ikisi de hem serbest enerji akışıyla maddeyi proses eden sistemlerdir, hem de kapalı halde işleyen “dönüştürücü sistemlerdir” (madde döngüsü)3”.

Özellikle metalürjik alanlarda, metodik anlamda, sürdürülebilir endüstriyel faaliyetler kurmak ya da var olan endüstriyel faaliyetleri sürdürülebilir hale dönüştürmek için kullanılabilecek araçlardan birisi de “Endüstriyel Ortaklaşma” kavramı olabilir (mi?).

Endüstriyel Ortaklaşma kavramının çıkış noktası, sürdürülebilir üretim uygulamalarının fabrika içinde kaldığında, amaçlanan çevresel performansın sınırlı kalması nedeniyledir. Bu sınırları genişletmek için  fabrikalar ya da işletmeler arasında ağ benzeri yapılar (eko-endüstriyel parklar) kurarak, işbirliği esasında hem ekonomik yarar sağlamak, hem atık yönetimini işlevsel hale getirmek, hem ortak araştırma-geliştirme faaliyetlerinde bulunmak hedeflenmektedir.

Geleneksel endüstriyel sistemler, dünyadaki kaynakların sınırsız oluşu  ve doğanın atık sindirme kapasitesinin sınırsız kabulüne dayanır. Ama artık deniz bitti!

Endüstriyel Ortaklaşma kavramının en önemli boyutu, yukarıda sözü edilen “doğrusal” üretim sistemlerinden, atıkların farklı bir ürün ya da proses için enerji ya da hammadde olarak “tekrar kullanıldığı”, “döngüsel” yapıdaki” sistemlere geçiş sağlanmasıdır. Bu döngüsel yapı içinde malzemeler, su, enerji ve diğer yarı-ürün ya da atıkların fiziksel olarak paylaşımı ve/veya değişimi ile birlikte uzmanlık yani “bilgi” ortaklaşması da söz konusudur. Bu sayede sadece endüstriyel kaynaklı çevresel ve sosyal problemlerin önüne geçmekle kalmayıp, aynı zamanda ekonomik getiri de sağlanmış olmaktadır. 

Kaynaklar:

1. Müfit Akyos, Aykut Göker’in Çalışmalarında Bilim Teknoloji ve Yenilik Politikaları / 21. Yüzyıl için Planlama Güz Seminerleri,  Kasım 2017

2.  Ayşegül Kaplan, Küresel Çevre Sorunları ve Politikaları, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları-Tezler Dizisi:3, 1999 

3. Ferda Ulutaş, Endüstriyel Ekoloji, Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Yayınları VI 

4. Prof.Dr. Göksel N. Demirer, Endüstriyel Simbiyoz: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Örnekleri-Temiz Gelecek Projesi, Hitit Üniversitesi, 2014 

5. Prof.Dr. Göksel N. Demirer, Endüstriyel Simbiyoz: Kavramsal Çerçeve ve Uygulama Örnekleri-Temiz Gelecek Projesi, Hitit Üniversitesi, 2014 

6. Murray Bookchin, Ekolojik Bir Topluma Doğru, Ayrıntı Yayınları, 1988

7. Prof.Dr. Göksel N. Demirer, Bölgesel Kalkınma Açısından Endüstriyel Simbiyoz Yaklaşımı, Kalkınma Ajansları ve Bölge Planları Endüstriyel Simbiyoz Çalıştayı, 2013 

8. George Basalla, Teknolojinin Evrimi, Doğubatı Yayınları, 2011

9. Prof. Dr. Tuncay Neyişçi, Katı Atıkların Geri Dönüşümü, Akdeniz Üniversitesi Çevre Sorunları Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü, ANSİAD, 2003

10. Prof. Dr. Hacer Ansal, Geçmiş ve Gelecekte Ekonomik Gelişmede Teknolojinin Rolü, Teknoloji, TMMOB 50. Yıl Yayımı, 2004

11. Nükhet Barlas, Küresel Krizlerden Sürdürülebilir Topluma – Çağımızın Çevre Sorunları, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2013

12. Erman Car / Endüstriyel Ortaklaşma (Simbiyoz) Yaklaşımı ve Alüminyum Endüstrisinde Kullanımı /Alus 08, 8. Alüminyum Sempozyumu, Ekim 2017