Metal Dünyası

Bilindiği üzere, bugünkü anlamıyla mühendislik, Birinci Sanayi Devrimi’nin bir ürünü. 

Bilimler henüz birer sistem halinde değilken ve her şey bir tür yap-boz kıvamında ilerlerken insanlığın en görkemli yaratıları -Büyük Piramit’ten Roma köprülerine, Akropolis’den Mohenjo Daro’ya- birer mühendislik ürünü olarak ortaya çıktılar. Mühendislik emeği ve kurgusu uygarlığın temeliydi. Mühendis hem amatör hem de profesyoneldi; yazılı kurallar ve belirli bir sistematik içinde aktarılan bilgi dağarcığının azlığı onu hem yaratıcı hem de maceraperest kılıyordu. ⁽⁵⁾

Birinci Sanayi Devrimi sonrası neredeyse teknik ile eş anlamlı olarak algılanan “makina” kelimesi ise Aristoteles’e göre ise, “machinato” yani Yunanca’dan türetildiği üzere “hileli bir araç” anlamındadır. O halde teknikle mekaniğin görevlerinde ortaya çıkan çelişkilerin çözümü yoluyla “doğanın aldatılması” ve güçlüklerin aşılması söz konusuydu. ⁽⁷⁾

İktisatçıların deyimiyle, mühendisler bir tür kıtlık rantı üzerinde hükmediyordu; sayısı az ve bulunması zor idi. Mühendisliğin ayrıcalığını koruma güdüsünün bir tür kıtlık rantını muhafaza etme güdüsü ile kol kola yürümesi mühendislik emeği için değişmeyecek bir yazgı olacaktı. Özgür ve yaratıcı; hayalperest ve pervasız; akışkan ve kalıcı; mühendis-usta bunların hepsine vakıf idi.⁽⁵⁾ 

Bu hükümranlık kapitalizm ile bitti. Sermaye birikimi her türden üretimi bireylerin özgür kurgularına ve disiplinsiz yaratım güçlerine bırakılmayacak kadar örgütlü ve sistemli bir hale getirdi. Sermaye birikimi, mühendis emeğinin kapitalist emek süreci içinde şekillenmesini gerektiriyordu. Bu, «alaylı, gezgin ve maceraperest» mühendisin de sonuydu.⁽⁵⁾

Bu bağlamda ilk çağdaş mühendisler, İngiliz zenaatkar, yarı-zenaatkar işçi sınıfının çocuklarıydı.

Doğaya egemen olma ve doğayı değiştirme esası üzerine şekillenen ve sermayenin güdümünde işleyen teknoloji kavramı ile geldiğimiz noktada insanlık:

• Ekolojik dengeyi bozdu, yaşadığımız salgın bunun en tipik örneklerinden bir tanesi,
• Gıda ve su da dahil olmak üzere kaynaklarımızı sorumsuzca tüketti,
• Yukarıdakilere bağlı olarak toplumsal yapıyı ve dengeyi bozdu, savaşlar ve periyodik küresek krizler artık hayatımızın doğal bir parçası oldu.

Kurumsal iktisat ekolünün kurucusu ve “teknoloji” kavramına ciddi kafa yoran ve mühendisleri sanayinin “faal sınıfı” olarak tanımlayan, Amerikalı iktisatçı Thorstein Veblen (1857-1929) modern teknolojinin, birbiriyle çelişkili iki eğilimi içerdiğini söyler:

• mevcut bilgiler ışığında herhangi bir sorunun çözümüne yönelik olarak önerilebilecek yanıtlar arasından zorunlu bir seçim yaparak, çözüm tartışmalarını sonlama arayışı.
• mevcut yanıtın doğruluğunu temellendiren bilgiyi sorgulayıp onu aşarak, yeni bir yanıt oluşturabilmeyi mümkün kılacak yeni bilgiyi üretme eğilimi. 

Modern bakış açısının birinci eğilimi olan çözüm arayışlarını sonlama girişimi, etkinliklerin sürdürülebilmesi için meşru bir zemin hazırlamakta fakat aynı zamanda yeni bilgiyi üretmeyi amaçlayan ikinci temel eğilimin önünde de engel oluşturmaktadır. ⁽⁴⁾

Veblen’in çelişkisini “geleneksel ve kolay teknolojik bilgi” ve “yeni teknolojik bilgi” çelişkisi olarak özetleyebiliriz. Bu saptama, 1. Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan mühendislerin ana sorunsalına da vurgu yapıyor aslında: Poesis mi? Praksis mi?

Praksis, insanlar arasındaki, insanların etkileşimindeki eylemleri gösteriyor ve daha çok ahlak ile ilgili; dünyayı dönüştüren ve dünyayı değiştirirken insanın kendisinin de dönüştüğü her türlü çalışma demek. Praksis, bir eylemselliktir ve insanın düşünsel-uygulamalı eylemini bir arada kapsar. Poesis, var olmayan bir şeyi meydana getirmek demek. Batı dillerinde şiir, poem, poetry ve şair, poet de aynı kökten geliyor.

Yani tasarıma form vermeyi amaçlayan bir yapma ve üretme işi. Sanatla, el becerisi ile açığa çıkarma. Poesis, üretici-yaratıcı faaliyet iken, praksis fayda ortaya çıkaran faaliyettir. 

Poesis mi? Praksis mi? Mühendisler için kapitalist üretimde hep var olacak bir sorudur. Bugün yaşadığımız “sürdürülemezlik halinde” ise bu sorun, daha da yaşamsal bir önem kazanmaktadır. Bu temel sorudan birçok türev sorular da üretebiliriz:

Poesis mi? Praksis mi?

Kalkınma mı? Büyüme mi?

Lineer ekonomi mi? Döngüsel 

Ekonomi mi?

Geleneksel ekonomi modeli mi? Düşük karbonlu ekonomi modeli mi?

Fosil yakıtlar ile işleyen bir endüstriyel yapı mı? Yenilenebilir enerji ile işleyen bir endüstriyel yapı mı?

…..

Geldiğimiz nokta itibarı ile artık Veblen’in tasarladığı “yeni teknolojik bilgiyi” bulmak/üretmek ve kullanmak zorundayız. Mevlana’nın dediği gibi:

“Dünle beraber gitti, cancağızım,
 

Ne kadar söz varsa düne ait.
 

Şimdi yeni şeyler söylemek lazım”

Erdal Musluoğlu,  ABD Mühendislik Akademisi”nin hazırladığı ‘21. Yüzyılda Mühendisliğin Önündeki Büyük Sorunlar” adlı çalışma esasında 20. Yüzyılın mühendislik başarılarını “elektrifikasyon, otomobil, uçak, su şebekeleri, elektronik, radyo ve televizyon, tarımın makineleşması, bilgisayarlar, telefon, klima ve soğutma, otoyollar, uzay araçları, internet, görüntü işleme, ev araç ve gereçleri, sağlık teknolojileri, petrol ve petrokimya teknolojileri, lazer ve fiberoptik, nükleer teknolojiler, yüksek performanslı malzemeler” olarak özetliyor ve ekliyor:

“Bütün bunların hepsinin 20.yüzyılda gerçekleştiğini, daha önce olmadığını, insanların yaşamını nasıl kökten değiştirdiğini, kolaylaştırdığını ve geliştirdiğini anımsamak bile baş döndürücü değil mi? 21. Yüzyılın mühendislerinin işleri de, bu nedenle hem kolay hem de zor olacak. Kolay, çünkü onlar yapacaklarını bütün yapılanların üzerine inşa edecekler. Zor, çünkü çözülmesi gereken yeni sorunların boyutları ve karmaşıklığı ve acilliği eskilerden çok fazla.

Ancak bu yüzyılın mühendisliğinin en büyük önceliği, insanlığın bir geleceğinin olmasını sağlamak olacaktır! Bilindiği gibi yerküremizin sınırlı kaynakları, miktarı ve gereksinimleri giderek artan dünya nüfusuna yakında yetmeyecektir. Çevrenin ve doğal kaynakların yok edilme sürecinin tersine çevrilmesi ve yeni enerji kaynaklarının bulunması ve kullanılması geleceğimiz için yaşamsal önemdedir.” ⁽¹⁾

Bu bağlamda “insan odaklı” bir kavram olan teknolojiyi yeniden tanımlamak gerekli: Teknoloji artık insanlığın doğaya egemen olma çabası değil, yaşamın devamı ve sürdürülebilirliği için “doğa ile uyumlu yaşamanın yollarını arama” çabası olmalı. 

ABD Ulusal Mühendislik Akademisi’nin yukarıda değindiğimiz çalışmasında kısa ve uzun vadeli öncelikler sıralanmış ⁽²⁾:

Nükleer enerjinin ne kadar yenilenebilir ya da sürdürülebilir olduğu ayrı bir tartışma konusu olsa da, teknik önceliklerin tamamının düşük karbonlu teknolojik bir yapılanmayı önerdiği ve öncelediği çok açık.

Öte yandan TÜBİTAK Başkanı Prof. Dr. Hasan Mandal’ın ODTÜ 50. Yıl etkinliklerinde yaptığı sunumda mühendisliğin görünümü ortaya konmuştu ⁽⁸⁾. 

Mühendisliğin görünümü⁽⁸⁾

Bu listeye metalurji-malzeme mühendisi gözünden bakıldığında, mühendislik disiplini olmasa da, gelecek mühendislik ilgi alanları bağlamında aşağıdakileri de eklemek mümkün:

• Metalurjik proseslerin endüstriyel ortaklaşma (simbiyoz) bağlamında tasarlanması ve kurulması,
• Başta alüminyum ve magnezyum olmak üzere hafif metallerin birincil ve ikincil kaynaklardan üretimi ve üretim sırasında oluşan atık ve yarı ürünlerin değerlendirilmesi (“sıfır atık” hedefi),
• İkincil üretime uygun (recycle friendly) malzeme ve ürün tasarımı,
• Daha hafif taşıt üretimi,
• Metalik minerallerden gübre üretimi,
• Enerji ve elektronik endüstrisi için önem taşıyan nadir toprak elementlerinin ikincil üretimi sayılabilir.

Kaynaklar:

1. Erdal Musoğlu, 21. Yüzyılın Mühendislerini Neler Bekliyor? - Bilim ve Teknoloji Dünyasına Bir Yolculuk: Geleceğimiz Nasıl Şekilleniyor?, HBT Akademi e-kitapları 2
 

2. National Academy of Engineering of the National Academies, Grand Challenges for Engineering, www.engineeringchallenges.org
 

3. Kirsten hund, Daniele La Porta, Thao P. Fabregas, Tim Laing, John Dreaxhage, Minerals for Climate Action: The Mineral Intensity of the Clean Energy Transition, Intenrational Bank for Reconstruction and Development, The Worldbank 2020
 

4. Ahmet Haşim Köse, Ahmet Öncü, Kapitalizm, İnsanlik ve Mühendislik, Türkiyede Mühendis Mimarlar-3, TMMOB, 2000
 

5. Serdal Bahçe , İşçileşme ve Mühendisin Oasisi, EMO Dergisi, Temmuz 2017
 

6. Gamze Yücesan Özdemir, Fırtınadaki Arı, İmge Yayınları, 2020
 

7. Pınar Ülgen / Doğu-Batı Arasında Teknoloji Transferi (Geç Ortaçağlar) / Arkeoloji ve Sanat Yayınları / 2.baskı/ 2016
 

8. Prof.Dr. Hasan Mandal, Teknoloji Odaklı Ekosistemde Küresel Mühendislik Eğitimi, ODTÜ Metalurji ve Malzeme Mühendisliği 50. Yıl Sempozyumu, 2016.