Dr. Arda Işıldar, Kurucu ve Baş Danışman | Lumin Advisory Sustainability Strategy UG
AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM — Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM), 1 Ocak 2026 itibarıyla tam uygulama aşamasına geçti. Türkiye; demir-çelik ve alüminyum başta olmak üzere SKDM kapsamındaki ürünlerin AB’ye en büyük ihracatçıları arasında yer alıyor. Bu durum, sektörümüz için hem somut bir maliyet riski hem de uzun vadeli sürdürülebilir dönüşümü hızlandırma fırsatı anlamına geliyor.
1. SKDM / CBAM Nedir ve Neden Önemlidir?
AB’nin Yeşil Mutabakat politika paketinin temel araçlarından biri olan SKDM (İngilizce: CBAM — Carbon Border Adjustment Mechanism), tek cümleyle şöyle tanımlanabilir: AB sınırından giren ürünlerin içerdiği karbon emisyonları için, AB üreticilerinin AB Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamında AB’ye ithal edilen ürünlerin gömülü karbon emisyonları için, AB üreticilerinin ETS kapsamında ödediğine eşdeğer bir bedel alınmasını öngören mekanizma.
Mekanizmanın mantığı, ‘karbon sızıntısını’ (carbon leakage) önlemeye dayanır. Karbon sızıntısı, emisyon maliyetleri düşük ülkelerde üretimi artırarak AB’nin iklim çabalarını boşa çıkarmak anlamına gelir. SKDM, ithal ürünler için de bir karbon fiyatı oluşturarak bu riski gidermek ve AB üreticileriyle rekabet eşitliği sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.
2. Geçiş Döneminden Tam Uygulamaya: Neler Değişti?
SKDM iki aşamada hayata geçirildi:
- Geçiş dönemi (Ekim 2023 – Aralık 2025): AB’ye ithalat yapan firmaların üç ayda bir emisyon raporu sunması zorunluydu; mali yaptırım yoktu.
- Kesin dönem (1 Ocak 2026 – ): İthalatçılar artık SKDM sertifikası satın almak ve teslim etmek zorunda. Sertifika fiyatı 2026 ithalatı için AB ETS ihale fiyatlarının çeyreklik ortalamasına, 2027’den itibaren ise haftalık ortalamasına endekslidir — hâlihazırda ton CO₂ başına 70–100 Euro aralığında.
2026 yılı içinde sertifika satın alımı yapılmıyor; ancak 2026 ithalatı mali yükümlülük doğuruyor. İlk sertifika teslimi 30 Eylül 2027’de gerçekleşecek. Yıllık 50 ton eşiğinin altındaki ithalatçılar SKDM yükümlülüğünden muaf tutuluyor.
3. Türkiye’nin Konumu: Kritik Bir İhracatçı
Türkiye, SKDM’nin en çok etkileyeceği ülkeler arasında küresel ölçekte ilk sıralarda yer alıyor. 2022 verilerine göre demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi SKDM kapsamındaki ürünlerin AB’ye ihracat değeri yaklaşık 19 milyar Euro’ya ulaşmış; bu, Türkiye’nin toplam ihracatının yaklaşık yüzde sekizini oluşturmaktadır. 2026 başındaki ilk SKDM raporlama penceresinde Türkiye, Çin ve Hindistan ile birlikte başlıca kaynak ülkeler arasında yer aldı.
Türk çelik sektörü, elektrik ark ocağı (EAF) teknolojisine yüksek oranda dayandığından, yüksek fırın kullanan Çin ve Hindistan çeliğine kıyasla karbon yoğunluğu görece düşük. Bu avantaj, SKDM sertifika maliyetlerini sınırlamak açısından önemlidir; ancak doğrulanmış emisyon verisi sunamamak, ihracatçıyı konservatif varsayılan değerlere mahkûm ediyor — bu da maliyeti önemli ölçüde artırıyor.
‘Türkiye, SKDM’nin en çok etkileyeceği ülkeler arasında küresel ölçekte ilk sıralarda yer alıyor. 2022 verilerine göre demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi SKDM kapsamındaki ürünlerin AB’ye ihracat değeri yaklaşık 19 milyar Euro’ya ulaşmış; bu, Türkiye’nin toplam ihracatının yaklaşık yüzde sekizini oluşturmaktadır. Önde gelen sanayi sektörlerinden oluşan seçki Tablo 1’de verilmiştir. 2026 başındaki ilk SKDM raporlama penceresinde Türkiye, Çin ve Hindistan ile birlikte başlıca kaynak ülkeler arasında yer aldı.
4. Türkiye’de En Çok Etkilenecek Sektörler
SKDM’nin Türkiye’deki sektörel etkisi, hem ihracat hacmine hem de üretim sürecindeki karbon yoğunluğuna göre farklılaşmaktadır. Aşağıdaki tablo, başlıca etkilenen sektörlere ilişkin tahmini yıllık SKDM yükünü özetlemektedir:
En Fazla Risk Altındaki Sektör: Alüminyum
Alüminyum üretimindeki elektrik tüketiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar (Kapsam 2), şu an itibarıyla SKDM hesabına tam olarak dahil edilmemektedir. Ancak Avrupa Komisyonu, dolaylı emisyonların ‘mümkün olan en kısa sürede’ kapsama alınacağını taahhüt etmiştir. Bu adım gerçekleştiğinde, bazı tahminlere göre alüminyum ithalatındaki SKDM maliyeti mevcut düzeyin beş ila sekiz katına çıkabilir. Türk alüminyum sektörü, özellikle yenilenebilir enerji entegrasyonu sağlanamadığı durumlarda ciddi bir rekabet baskısıyla karşı karşıya kalacaktır.
Çelik: Avantajlı Ama Dikkatli Olmak Gerekiyor
Türkiye, dünya çelik üretiminde EAF payı en yüksek ülkeler arasında yer almakta ve bu durum yapısal bir karbon avantajı sağlamaktadır. Bununla birlikte, doğrulanmış tesis düzeyi veri sunulamadığında uygulanan varsayılan değerler, gerçek emisyon yoğunluğunun iki ila üç katına ulaşabilmektedir. Dolayısıyla veri altyapısı, bu avantajı somut maliyet tasarrufuna dönüştürmek için kritik öneme sahiptir.
5. Benzer Ülkelerle Karşılaştırma
SKDM’nin ticaret ortakları üzerindeki etkisi, her ülkenin üretim teknolojisine, enerji karmasına ve AB pazarına olan bağımlılığına göre büyük farklılıklar göstermektedir. Aşağıdaki grafik, Türkiye ile başlıca rakip/karşılaştırmalı ülkelerin çelik sektöründeki karbon yoğunluklarını ve tahmini SKDM yüklerini karşılaştırmaktadır. [Grafik: Ekte sunulan interaktif görsele bakınız]
Türkiye’nin EAF ağırlıklı üretim yapısı, ton başına karbon yoğunluğunu Çin ve Hindistan’ın yaklaşık yarısı düzeyinde tutmaktadır. Ancak AB’ye ihracat hacmi ve değer zincirindeki alüminyum baskısı bir arada değerlendirildiğinde, toplam SKDM maruziyeti Türkiye için en kritik risk profili oluşturmaktadır.
6. Örnek Hesaplama: Bir Türk Çelik İhracatçısı için SKDM Maliyeti
Aşağıdaki örnek çalışma, orta ölçekli bir Türk çelik üreticisinin 2027 yılında karşılaşabileceği SKDM mali yükümlülüğünü göstermektedir. Senaryo, Lumin Advisory’nin firma düzeyinde SKDM hazırlık analizlerinde kullandığı metodolojiye dayanmaktadır.
Senaryo Parametreleri
- Firma: Orta ölçekli Türk çelik üreticisi (EAF bazlı, uzun ürünler)
- AB’ye Yıllık İhracat: 150.000 ton haddelenmiş çelik
- Gerçek Tesis Emisyon Yoğunluğu: 1,1 tCO₂/t (doğrulanmış)
- SKDM Varsayılan Değeri (doğrulama yapılmazsa): 2,4 tCO₂/t
- AB ETS Fiyatı (referans): 80 €/tCO₂
- Türk ETS Karbon Maliyeti: ~5 €/tCO₂ (tam uygulama varsayımı — bkz. not)
Hesaplama, karşılaştırılabilirlik amacıyla tam uygulama dönemi varsayımıyla (AB ETS serbest tahsis indirimi hariç) yapılmıştır; 2027 fiili sertifika yükümlülüğü, serbest tahsis düzeltmesi nedeniyle bu tutarın yaklaşık yüzde beşi düzeyinde gerçekleşecek ve 2034’e kadar kademeli olarak tabloda gösterilen düzeye ulaşacaktır.
7. AB ETS Serbest Tahsislerinin Azaltım Takvimi
SKDM ile eş zamanlı olarak, AB üreticilerine tanınan ücretsiz ETS tahsisleri de kademeli olarak azaltılacak:
- 2026: %2,5 azaltım
- 2027: %5 azaltım
- 2028: %10 · 2029: %22,5 azaltım
- 2030: yaklaşık %48,5 azaltım
- 2034: serbest tahsislerin tamamen sona ermesi (%100)
Bu takvim, Türkiye’nin AB’ye ihracat yapan çelik ve alüminyum üreticileri için giderek artan bir maliyet baskısı anlamına geliyor. Rekabet pozisyonunu korumak için karbon yoğunluğunu düşürmek artık seçimlik değil, zorunluluk haline geliyor.
8. Kapsam Genişlemesi: 2028’e Hazır Mısınız?
Avrupa Komisyonu, Aralık 2025’te SKDM kapsamını demir-çelik ve alüminyum içerikli aşağı akış ürünlere genişletmeye yönelik bir mevzuat teklifi sundu. 2028 itibarıyla yürürlüğe girmesi planlanan bu düzenlemeyle çamaşır makineleri, araç kapıları, mutfak ekipmanları, kablolar ve inşaat makineleri gibi yaklaşık 180 ürün grubu SKDM kapsamına alınacak. Komisyon’un etki değerlendirmesine göre bu genişleme, yalnızca Türkiye’den yapılan ithalat için yaklaşık 1 milyar Avro ek SKDM yükü anlamına geliyor.
9. Türkiye’de İlgili Gelişmeler
Türkiye, AB’nin SKDM adımına yönelik yasal ve kurumsal yanıtını son iki yıl içinde önemli ölçüde şekillendirdi.
7552 Sayılı İklim Kanunu (Temmuz 2025)
Türkiye’nin ilk kapsamlı iklim mevzuatı olan 7552 sayılı Kanun, 9 Temmuz 2025’te Resmî Gazete’de yayımlandı. Kanun iki kritik yapı taşı içeriyor: Birincisi, AB ETS’ne benzer biçimde tasarlanmış ulusal bir Emisyon Ticaret Sistemi (ETS); ikincisi ise 8. madde çerçevesinde kurulan Türk SKDM çerçevesi. Türk SKDM, Türkiye gümrük bölgesine ithal edilen ürünlerdeki gömülü sera gazı emisyonlarını yönetmeye yönelik bir mekanizma olarak tanımlanmış; kapsam, içerik ve uygulama usulleri Ticaret Bakanlığı koordinasyonuyla belirlenecek.
Türkiye Cumhuriyeti Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Pilot Süreç ve Yol Haritası
Türk ETS’nin pilot aşaması 2026’da başladı. Başlangıç döneminde sektörlere tam serbest tahsis uygulandığından fiili karbon maliyeti düşük kalıyor. Bu durum, AB SKDM’de Türk ETS’den doğacak indirim miktarını kısıtlıyor; dolayısıyla AB’li ithalatçılar tam SKDM sertifika yükünü ödemeye devam ediyor. Orta vadede, tahsisat açık artırmaya geçiş ve yoğunluk hedeflerinin sıkılaştırılmasıyla birlikte gerçek karbon maliyeti artacak ve SKDM indirim hakkı daha anlamlı bir değer kazanacak.
Sektörel Uyum Hazırlıkları
Türk demir-çelik ve alüminyum sektöründe emisyon izleme altyapısı kurma çalışmaları hız kazanmaktadır. Çelik Üreticileri Derneği (ÇÜDER) ve Alüminyum Sanayicileri Derneği (ALÜDER), Ticaret Bakanlığı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile iş birliği yaparak sektöre özgü ölçüm, raporlama ve doğrulama (MRV) rehberleri hazırlamaktadır. Bununla birlikte, tesis düzeyi doğrulanmış veri üretimi henüz sektör genelinde yaygınlaşmış değil.
Düzenleyici Koordinasyon
Türkiye’nin AB ile sürdürdüğü Gümrük Birliği müzakerelerinde SKDM, kritik bir başlık haline gelmiştir. Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, Türkiye’nin AB ETS’ye entegrasyonu ya da eşdeğer bir karbon fiyatlandırma mekanizması olarak tanınması ihtimalini gündeme taşımaktadır. Bu senaryo gerçekleşirse Türk ihracatçılar, SKDM sertifika yükümlülüğünden büyük ölçüde muaf tutulabilir.
10. Sanayi İçin Pratik Adımlar Veri: En Kritik Konu
AB’li ithalatçılar, doğrulanmış emisyon verisi sunamayan tedarikçiler için konservatif varsayılan değerler uygulamak zorunda. Bu değerler gerçek emisyon yoğunluğundan önemli ölçüde yüksek olabiliyor ve sertifika maliyetini katbekat artırıyor. Türk üreticiler için öncelikli görev, tesis düzeyinde gerçek emisyon verisi üretip doğrulatmak.
- Emisyon izleme ve raporlama sistemi kurmak (ISO 14064 veya AB Uygulama Yönetmelikleri uyumlu)
- Tedarik zinciri boyunca Kapsam 1 ve Kapsam 2 emisyonlarını belgelemek ve GHG hesabı yapmak
- Üçüncü taraf doğrulama (verifikasyon) almak
- AB’li müşterilerle SKDM veri paylaşım maddelerini sözleşmelere eklemek
- Yetkili SKDM Beyan Sahibi (Authorized CBAM Declarant) statüsüne ilişkin AB’li müşteri süreçlerini yakından takip etmek
Maliyet Senaryosu Oluşturmak
Ton başına 70–100 Euro ETS fiyatı ile farklı karbon yoğunluğu senaryolarında SKDM yükümlülüğünü hesaplamak, yönetim kararları için vazgeçilmezdir. Özellikle 2027 yılındaki ilk sertifika teslimi öncesinde finansal planlama kritik önem taşıyor. Bu tür GHG hesabı ve SKDM hazırlık analizleri için Lumin Advisory (www.lumin-advisory.com) ve www.ardaisildar.com adreslerindeki kaynaklardan yararlanılabilir.
Sonuç
SKDM, Türk metal sektörü için salt bir mevzuat yükü değil; küresel rekabet dinamiklerini yeniden şekillendiren yapısal bir dönüşüm sinyali. EAF ağırlıklı üretim yapısıyla Türkiye, pek çok rakibine kıyasla avantajlı bir başlangıç noktasına sahip. Ancak bu avantajı somut maliyet tasarrufuna dönüştürmek için emisyon verisi altyapısını kurmak, doğrulama mekanizmalarını işletmek ve değer zinciri boyunca karbon şeffaflığını sağlamak şart. 2028 kapsam genişlemesi göz önünde bulundurulduğunda, hazırlık penceresi düşünülenden çok daha kısa.